De aankondiging dat de Port of Antwerp-Bruges een luchtafweersysteem krijgt, is zonder twijfel een belangrijke ontwikkeling. Maar ze roept ook fundamentele vragen op over schaal, strategie en toekomstbestendigheid.
Een laattijdige, maar noodzakelijke stap
België heeft sinds de vroege jaren 2000 zijn resterende luchtafweercapaciteit vrijwel volledig afgebouwd. De Mistral-systemen in Koksijde verdwenen, zonder dat daar een volwaardig alternatief voor in de plaats kwam.
Dat is opmerkelijk voor een land dat:
- de Europese instellingen huisvest
- het hoofdkwartier van de NAVO herbergt in Evere
- met SHAPE het operationele NAVO-beslissingscentrum op zijn grondgebied heeft
- de tweede drukste haven van Europa uitbaat
- hét logistiek knooppunt vormt voor Amerikaans materieel richting Oost-Europa
- de grootste chemische cluster van Europa herbergt
- meerdere nucleaire sites en een internationale luchthaven telt
In dat licht is het moeilijk te ontkennen dat de huidige investering vooral een nuttige inhaalbeweging is. Eindelijk wordt defensie weer serieus genomen.
Oppassen voor symboolbatterijen en symboolraketten
Hoe belangrijk ook, de haven is slechts één van de vele strategische assets in België. Het is aan de politiek om prioriteiten te bepalen, maar wat vooral nodig is, is een doordacht en flexibel dekkingsplan. Een plan dat meebeweegt met veranderende dreigingsprofielen.
De systemen waar vandaag vaak naar wordt verwezen – zoals NASAMS en Patriot – behoren tot de meest performante NAVO-luchtafweersystemen. Maar ze zijn verre van zaligmakend.
In Oekraïne, maar ook in Polen en Roemenië, werd duidelijk dat deze systemen economisch niet duurzaam zijn tegen goedkope drones. Een interceptor voor NASAMS kost al snel tussen 1 en 3 miljoen euro. Een Patriot-interceptor is nog duurder. Een volledige batterij kost ruwweg 300 miljoen euro.
Dat maakt deze systemen tot een “weapon of last resort”. Ze moeten ingebed zijn in een meerlagige luchtdoelverdediging. Want in de praktijk gebeuren aanvallen vandaag in golven, met als doel luchtafweer te verzadigen. De eerste verdedigingslagen – goedkoper, talrijker, sneller inzetbaar – zijn dan cruciaal.
De nood aan een geëvolueerde, gelaagde capaciteit
Moderne luchtafweer gaat niet langer enkel over het onderscheppen van ballistische of hypersonische raketten. De oorlog in Oekraïne toont hoe breed het dreigingsbeeld is: drones, kruisraketten, zwermen, hybride combinaties.
Wat nodig is, is een:
- gelaagd systeem (verschillende afstanden en reactietijden)
- gefedereerde aanpak (interoperabiliteit tussen systemen en landen)
- combinatie van kinetische en niet-kinetische middelen
Met andere woorden: geen losse aankoop van batterijen, maar een geïntegreerd ecosysteem.
Technologie volstaat niet: training en adaptiviteit zijn cruciaal
Zelfs met de juiste systemen blijft een andere uitdaging overeind: menselijke en organisatorische capaciteit.
NAVO-oefeningen in Estland hebben aangetoond dat beschikken over dure en moderne wapensystemen onvoldoende is als ze door een handvol drone-operators uitgeschakeld kunnen worden. De huidige realiteit is een voortdurende “red queen race” tussen offensieve en defensieve capaciteiten, waarbij slagkracht gecombineerd moet worden met economisch verantwoorde diversificatie en continue aanpassing.
De Oekraïense strijdkrachten evalueren dagelijks over sectoren heen en passen hun strategie quasi in real time aan op basis van Russische aanvalspatronen. Dat vraagt:
- snelle feedbackloops
- systematische integratie van “lessons learned”
- adaptieve commandostructuren
- vertrouwen en datadeling tussen partners in andere NAVO-landen
België beschikt over intelligente en goed getrainde eenheden die autonoom kunnen opereren. Maar de extra laag van systematische, grensoverschrijdende adaptiviteit – in nauwe samenwerking met NAVO-partners – vraagt nog jaren van investering in samenwerking, interoperabiliteit en vertrouwen. Het vraagt ook om een cultuuromslag: de meest kritische tekortkoming is niet langer om een strategische fout te maken, maar om niet snel genoeg te leren.
De zichtbare dreiging vs. de hybride realiteit
Luchtafweer is politiek aantrekkelijk. Ze is zichtbaar, tastbaar en relatief eenvoudig te communiceren. Een batterij plaatsen is een duidelijke beslissing.
Maar de grootste en meest continue dreiging situeert zich in het hybride domein. Rusland is daar nooit mee gestopt. Cyberaanvallen, desinformatie, sabotage, beïnvloeding van kritieke infrastructuur – dat zijn domeinen waar:
- we soms niet eens beseffen dat we aangevallen worden
- het aanvalspunt onduidelijk blijft
- het antwoord zelden uitsluitend in defensie zit
Voor projectielen kunnen we modellen bouwen. We kunnen berekenen hoeveel interceptoren nodig zijn voor een bepaald dekkingspercentage. Hybride dreigingen confronteren ons telkens weer met ‘unknown unknowns’. Ze vragen om systemische veerkracht, om coördinatie met meerdere lagen en actoren uit de breder maatschappij.
Naar een “whole of society”-benadering
Als de huidige investeringen in luchtafweer een katalysator worden voor een bredere weerbaarheidsstrategie, dan zijn ze waardevol. Dan vormen ze een opstap naar een “whole of society”-model, waarin defensie, bedrijfsleven, infrastructuurbeheerders, cybersecurity-experts en beleidsmakers structureel samenwerken.
In zo’n scenario bouwen al deze actoren aan een meerlaagse cyber-fysieke weerbaarheid, werken ze samen om systemische knooppunten voor kritieke infrastructuur en ‘business continuity’ veerkrachtig te houden en houden ze – zoals in Finland – ook bij civiele investeringen rekening met kwetsbaarheden. Dan vermijd je bv pas achteraf te ontdekken dat pakweg de Oosterweelverbinding – één van de meest kritieke knooppunten voor de aanvoer van militair materieel – eigenlijk geen zwaar militair verkeer aankan.
Als de investeringen blijven steken in symboliek – enkele batterijen, enkele raketten, zonder geïntegreerd concept – dan dreigt het een inefficiënte besteding van middelen te worden.
De kernvraag is dus niet of luchtafweer nodig is. Dat is ze. Vraag het maar aan Iran en de Golfstaten.
De kernvraag is of we bereid zijn om ze in te bedden in een bredere, adaptieve en maatschappelijke weerbaarheidsstrategie. Is het de start van een volwassen defensie-shift, of blijft het bij spierballengerol?
Meer weten? Schrijf je in voor het webinar: Foresight: Strategisch wendbaar blijven in disruptieve tijden.
Geopolitieke spanningen en plotse schokken kunnen jarenlang de koers van organisaties bepalen. In een wereld waar ecosystemen verschuiven en aannames snel verouderen, volstaat het niet om te vertrouwen op historische data alleen. In dit webinar ontdek je hoe strategische foresight je helpt werken met meerdere mogelijke toekomsten, zodat je vandaag gerichter en wendbaarder kan sturen.
