Wat Antwerpen kan leren van de evolutie van internationale waterfronts
Op warme zomerdagen wordt duidelijk hoe belangrijk water is voor een stad. Ook de Schelde biedt ruimte voor ontspanning, ontmoeting en verkoeling, maar vervult tegelijk belangrijke economische, ecologische en infrastructurele functies. Wonen, werken, mobiliteit, recreatie, natuur en klimaatadaptatie komen er allemaal samen. Die verschillende functies, gebruikers en belangen met elkaar verzoend krijgen, vormt een complexe uitdaging. Dat geldt zeker voor de Antwerpse Scheldekaaien, een strook van 6,7 kilometer die loopt van het Droogdokkeneiland in het noorden tot Blue Gate Antwerp in het zuiden. Volgens het masterplan uit 2010 wordt dit gebied tegen 2030 in zeven deelgebieden heraangelegd. De uitdaging ligt daarbij niet alleen in het ontwerpen van het waterfront, maar vooral in het organiseren van het ecosysteem eromheen.
Ook in andere steden met grote waterwegen, zoals Londen, is die evolutie zichtbaar. Water wordt er steeds minder benaderd als decor of stadsgrens en steeds meer als een integraal onderdeel van het stedelijke leven. Voormalige havengebieden zoals Canary Wharf en de Royal Docks, tonen hoe Londens waterfront zich doorheen verschillende ontwikkelingsgolven heeft vernieuwd. Zo laat Canary Wharf zien hoe infrastructuur en economische clustering het havengebied nieuw leven kunnen inblazen. In de Royal Docks ligt de nadruk dan weer breder, met meer aandacht voor leefbaarheid, toegang tot het water, lokale kansen en publiek leven. Welke lessen kunnen we uit zulke ervaringen trekken voor Antwerpen?
Les 1: Hoe zorg je dat mensen een waterfront écht gaan gebruiken?
Een aantrekkelijk conceptbeeld toont hoe een waterfront eruit kan zien, maar niet of mensen zich er welkom voelen en de plek daadwerkelijk zullen gebruiken. Daarom is het belangrijk om te vertrekken vanuit de gebruikers: wie komt er, waarom, wanneer en onder welke voorwaarden?
Ook de mogelijkheden naast, op en in het water spelen daarbij een rol. Zo kunnen de Scheldekaaien doorheen de dag en de seizoenen verschillende functies vervullen, van fietsroute en ontmoetingsplek tot ruimte voor evenementen, rust en verkoeling. De Royal Docks in Londen tonen hoe uiteenlopende activiteiten, van watersport en evenementen tot wonen en werken, op verschillende momenten andere ritmes aan een waterfront kunnen creëren. Gebruikersonderzoek en tijdelijke experimenten kunnen helpen om te ontdekken welke invullingen in de praktijk echt werken.
Les 2: Hoe organiseer je het ecosysteem rond een waterweg?
Een waterfront is zowel een publieke plek als een productief systeem, waar bewoners en recreanten de ruimte delen met ondernemers, mobiliteitsactoren, havenbedrijven en overheden. Door die partijen vroeg te betrekken, worden spanningen en blinde vlekken sneller zichtbaar. Een geïntegreerde aanpak helpt om hun uiteenlopende belangen samen te brengen en de publieke en ecologische waarde van de Schelde te verzoenen met haar economische en logistieke functies.
Ervaringen uit andere steden kunnen daarbij inspiratie bieden, niet als blauwdruk, maar als bron van inzichten voor de Antwerpse context. De herontwikkeling van de Royal Docks wordt aangestuurd als een samenwerking tussen de burgemeester van Londen en die van het stadsdeel Newham, samen met lokale gemeenschappen en private partners. Daar komen publieke ruimte, lokale gemeenschappen, economische ontwikkeling, transport en recreatie samen, waardoor afstemming tussen uiteenlopende actoren essentieel is. Royal Victoria Dock is daarvan een sprekend voorbeeld. Het voormalige havengebied evolueerde tot een levendige plek met cafés en restaurants, ruimte om langs het water te wandelen en te ontspannen, en recreatieve activiteiten zoals zwemmen in het dok en paddleboarden.
Les 3: Waarom mag een masterplan geen vaststaand eindbeeld zijn?
Een masterplan mag geen vaststaand eindbeeld vormen, aangezien klimaat, mobiliteit en gebruikersbehoeften voortdurend veranderen. De evolutie van Canary Wharf van een zuiver zakendistrict in de jaren negentig naar een steeds meer gemengd stadsdeel met woningen, groen en publieke ruimte toont waarom ook succesvolle waterfronts ruimte moeten laten voor aanpassing.
Door van bij de start rekening te houden met verschillende toekomstscenario’s en nieuwe inzichten te vertalen naar beleid en uitvoering, kunnen de Antwerpse Scheldekaaien blijven meebewegen met een veranderende context. Ook binnen de Connected River-pilotgebieden kunnen zulke toekomstscenario’s en experimenten helpen om nieuwe oplossingen te testen, lessen vast te leggen en plannen tijdig bij te sturen.
De conclusie: Succes zit in het ecosysteem, niet alleen in het ontwerp
Een geslaagde herontwikkeling van de Scheldekaaien vraagt meer dan een sterk ontwerp en een succesvolle oplevering. De ervaringen uit Londen tonen dat waterfronts pas duurzaam functioneren wanneer betrokken partijen blijven leren uit het gebruik, beter samenwerken en plannen tijdig bijsturen. Het uiteindelijke succes zit dan ook niet alleen in wat er wordt gebouwd, maar ook in de mate waarin het ecosysteem rond de Schelde erin slaagt om uiteenlopende functies, gebruikers en belangen blijvend op elkaar af te stemmen.
Meer weten over hoe Connected River werkt aan veilige, toegankelijke en leefbare waterwegen en waterfronten? Bekijk dan de Connected River-webpagina.
